امام باقر(ع) و برنامه ای برای نهضت بزرگ علمی

اللهم صلي علي محمد و آل محمد و عجل فرجهم و العن اعدائهم
امام باقر(ع) پایه گذار نهضت بزرگ علمی
امام باقر(علیه السلام) از چه جایگاه علمی ای برخوردار بود؟
امام باقر(ع) سرآمد همه بنی هاشم در علم و زهد و تقوا در زمانه خود بود و دوست و دشمن به مقام علمی و اخلاقی او گواهی می دادند. ایشان با موقعیت شناسی از ضعف خلفای اموی وقت نهایت استفاده را برد و به نشر علوم و معارف الهی پرداخت و بن بست های علمی را گشود و زمینه را برای شکوفایی دانش در زمان امام صادق(ع) مهیا کرد. رجال و شخصیت های علمی آن روز- حتی بزرگان اهل تسنن و تنی چند صحابه رسول خدا که هنوز در قید حیات بودند - همه از محضر علمی ایشان استفاده می کردند.
امام باقر(علیه السلام) پیشواى پنجم شیعیان طى مدت امامتخود، در شرائطی نامساعد، به نشر و اشاعه حقایق و معارف الهى پرداخت و مشکلات علمى را تشریح نمود و جنبش علمى دامنه دارى به وجود آورد که مقدمات تاسیس یک «دانشگاه بزرگ اسلامى» را که در دوران امامتفرزند گرامیش «امام صادق ع» به اوج عظمت رسید، پى ریزى کرد.
جابر که یکى از یاران بزرگ پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و از علاقه مندان خاص خاندان نبوتاست، مى گوید:
روزى پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) به من فرمود: «بعد از من شخصى از خاندان مرا خواهى دید که اسمش اسم من و قیافه اش شبیه قیافه من خواهد بود. او درهاى دانش را به روى مردم خواهد گشود».
پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) هنگامى این پیشگویى را فرمود که هنوز حضرت باقر(علیه السلام) چشم به جهان نگشوده بود.
سال ها از این جریان گذشت، زمان پیشواى چهارم رسید. روزى جابر از کوچه هاى مدینه عبور مى کرد، چشمش به حضرت باقر افتاد. وقتى دقت کرد، دید نشانه هایى که پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرموده بود، عینا در او هست.
پرسید اسم تو چیست؟
گفت: اسم من محمد بن على بن الحسین است.
جابر بوسه بر پیشانى او زد و گفت: جدت پیامبر به وسیله من به تو سلام رساند!
جابر از آن تاریخ، به پاس احترام پیامبر(صلی الله علیه وآله) و به نشانه عظمت امام باقر(علیه السلام) هر روز دوبار به دیدار آن حضرت مى رفت، او در مسجد پیامبر میان انبوه جمعیت مى نشست (و در پاسخ بعضى از مغرضین که از کار وى خرده گیرى مى کردند) پیشگویى پیامبراسلام را نقل مى کرد.
امام پنجم در علم، زهد، عظمت و فضیلت سرآمد همه بزرگان بنى هاشم بود و مقام بزرگ علمى و اخلاقى او مورد تصدیق دوست و دشمن بود. به قدرى روایات و احادیث، در زمینه مسائل و احکام اسلامى، تفسیر، تاریخ اسلام، و انواع علوم، از آن حضرت به یادگار مانده است که تا آن روز از هیچ یک از فرزندان امام حسن و امام حسین(علیه السلام) به جا نمانده بود.(1)
رجال و شخصیت هاى بزرگ علمى آن روز، و نیز عدهاى از یاران پیامبر(صلی الله علیه وآله) که هنوز درحال حیات بودند، از محضر آن حضرت استفاده مى کردند.
«جابر بن یزیدجعفى» و «کیسان سجستانى» (از تابعین) و فقهائى مانند: «ابن مبارک»، «زهرى»، «اوزاعى»، «ابوحنیفه»، «مالک»، «شافعى»، «زیاد بن منذرنهدى» از آثار علمى او بهرهمند شده سخنان آن حضرت را، بى واسطه و گاه با چند واسطه، نقل نموده اند.
کتب و مولفات دانشمندان و مورخان اهل تسنن مانند: طبرى، بلاذرى، سلامى، خطیب بغدادى، ابونعیم اصفهانى، و کتبى مانند: موطا مالک، سنن ابى داود، مسند ابى حنیفه، مسند مروزى، تفسیرنقاش، تفسیرزمخشرى، و ده ها نظیر اینها، که از مهمترین کتب جهان تسنن است، پر از سخنان پرمغز پیشواى پنجم است و همه جا جمله: «قال محمد بن على» و یا «قال محمد الباقر» به چشم مى خورد.(2)
کتب شیعهنیز در زمینه هاى مختلف سرشار از سخنان و احادیث حضرت باقر(علیه السلام) است و هر کس کوچکترین آشنایى با این کتابها داشته باشد، این معنا را تصدیق مى کند.
آوازه علوم و دانش هاى امام باقر(علیه السلام) چنان اقطار اسلامى را پر کرده بود که لقب «باقر العلوم» (گشاینده دریچه هاى دانش و شکافنده مشکلات علوم) به خود گرفته بود.
«ابن حجر هیتمّى» مى نویسد:
محمد باقر به اندازه اى گنج هاى پنهان معارف و دانش ها را آشکار ساخته، حقایق احکام و حکمت ها و لطایف دانش ها را بیان نموده که جز بر عناصر بى بصیرت یا بد سیرت پوشیده نیست و از همین جاست که وى را شکافنده و جامع علوم، و برافرازنده پرچم دانش خوانده اند.(3)
«عبدالله بن عطا» که یکى از شخصیت هاى برجسته و دانشمندان بزرگ عصر امام بود، مى گوید:
«من هرگز دانشمندان اسلامرا در هیچ محفل و مجمعى به اندازه محفل محمد بن على(علیه السلام) از نظر علمى حقیر و کوچک ندیدم. من «حکم بن عتیبه» را که در علم و فقهمشهور آفاق بود، دیدم که در خدمت محمد باقر مانند کودکى در برابر استاد عالی مقام، زانوى ادب بر زمین زده شیفته و مجذوب کلام و شخصیت او گردیده بود.(4)
امام باقر(علیه السلام) در سخنان خود،اغلب به آیات قرآنمجید استناد نموده از کلام خداشاهد مى آورد و مى فرمود: «هر مطلبى گفتم، از من بپرسید که در کجاى قرآناست تا آیه مربوط به آن موضوع را معرفى کنم».(5)
حضرت باقر(علیه السلام) شاگردان برجسته اى در زمینه هاى فقهوحدیث و تفسیرو دیگر علوم اسلامى تربیت کرد که هر کدام وزنه علمى بزرگى به شمار مى رفت. شخصیت هاى بزرگى همچون: محمد بن مسلم، زراره بن اعین، ابو بصیر، برید بن معاویهعجلى، جابربن یزید، حمران بن اعین، و هشام بن سالم از تربیت یافتگان مکتب آن حضرتند.
پیشواى ششم مى فرمود: «مکتب ما و احادیث پدرم را چهار نفر زنده کردند، این چهار نفر عبارتند از: زراره، ابوبصیر، محمد بن مسلم و برید بن معاویه عجلى. اگر اینها نبودند کسى از تعالیم دین و مکتب پیامبر بهرهاى نمى یافت. این چند نفر حافظان دین بودند. آنان، از میان شیعیان زمان ما، نخستین کسانى بودند که با مکتب ما آشنا شدند و در روز رستاخیز نیز پیش از دیگران به ما خواهند پیوست».(6)
شاگردان مکتب امام باقر(علیه السلام) سرآمد فقها و محدثان زمان بودند و در میدان رقابت علمى بر فقها و قضات غیر شیعى برترى داشتند.(7)

پی نوشت:
(1). شيخ مفيد، الارشاد، قم، منشورات مكتبه بصيرتى، ص 261.
(2). ابن شهرآشوب، مناقب آل ابى طالب،قم، موسسه انتشارات علامه، ج 4، ص 195.
(3). «اظهر من مخبئات كنوز المعارف و حقايق الاحكام و الحكم و اللطائف مالا يخفى الا على منطمس البصيره او فاسد الطويه و السريره و من ثم قيل و فيه هو باقر العلم و جامعه و شاهر علمه و ارفعه» (الصواعق المحرقه، الطبعه الثانيه، قاهره، مكتبه القاهره، ص 201).
(4). سبط ابن الجوزى، تذكره الخواص، نجف، منشورات المطبعه الحيدريه، 1383 ه.ق، ص 337؛ على بن عيسى الاربلى، كشف الغمه، تبريز، مكتبه بنى هاشم، 1381 ه.ق، ج 2، ص 329؛ فضل بن الحسن البدايه و النهايه، الطبعه الثانيه، بيروت، مكتبه المعارف، 1977 م، ج 9، ص .311 در بعضى از نسخه ها «حكم بن عيينه» ذكر شده است ولى «عتيبه» صحيح است. ر.ك به: كاظم مدير شانه چى، علم الحديث و درايه الحديث، چاپ سوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1362 ه.ش، ص 67.
(5). طبرسى، احتجاج، نجف، المطبعه المرتضويه، 1350 ه.ق، ص 176.
(6). شيخ طوسى، اختيار معرفه الرجال (مشهور به رجال كشى)، تصحيح و تعليق: حسن المصطفوى، مشهد، دانشگاه مشهد، ص 136 و 137 (حديث شماره 219)
(7). گردآوری از کتاب: سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، موسسه امام صادق(علیه السلام)، قم، 1390 ش، چاپ بیست و سوم، ص 310.

سایت جامع سربازان اسلام

کلمات کليدي : نهضت علمی،امام باقر،علم امام باقر،امام باقر علیه السلام،علوم امام باقر،باقرالعلوم،امام باقرالعلوم،نهضت بزرگ علمی،امام باقر و نهضت علمی،نهضت علمی امام باقر،علم و امام باقر،امام باقر و علم،امام محمد باقر علیه السلام

کمک مالی به سایت جامع سربازان اسلام
کمک مالی به سایت جامع سربازان اسلام